ahlak gelişimi

[elif öksüz]

• . 1. Ahlak ve Ahlak Gelişimi• Ahlak, bir toplumun belli bir dönemde bireysel ve sosyal davranışlarını düzenleyen kuralların tümüdür.• Ahlak gelişimi, çocukların doğru ve yanlış ilkelerini benimsediği ve onayladığı davranışları benimseme becerisi kazandığı süreçtir.• Ahlak gelişimi toplumun tüm değerlerine kayıtsız şartsız edilgin bir uyma değil, topluma etkin bir uyumu sağlamak için değerler sistemi oluşturma sürecidir.• Bireyin ahlak gelişimi de bilişsel gelişime paraleldir. Belli aşamalar izler.• Belli durumlarla karşılaşıldığında kullanılan akıl yürütme ve düşünme biçimleri ahlaki evrelerin belirleyicisidir.• Örn: Çocuklar kurallara uyma konusunda oldukça katıdırlar. Onlar için bir şey ya doğrudur, ya da yanlıştır.• Süperego: Ana-baba ve toplum tarafından konulan kuralların ve yasakların içselleştirilmesi ile oluşur.
• 3. 2. Piaget ve Ahlaki Gelişim• Ahlaki gelişim bilişsel gelişime paralel olarak çevrede oluşan sosyal etkileşime göre gerçekleşir.• Çocukların doğru ve yanlışa ilişkin düşünceleri yaşlarına ve kuralları yorumlama şekillerine bağlı olarak farklı evreler halinde oluşur.• Piaget’ye göre 0 – 5 yaş arası ahlak öncesi dönemdir.• Benmerkezcilik nedeni ile kendi görüşleri dışındaki görüşleri dikkate almazlar.• Bu dönemde kuralların varlığından habersizlerdir.• Oyunlarda ve diğer çocuklarla ilişkilerde uyulması gereken kurallar olduğunu anlarlar.• Piaget ‘e göre davranışın «iyi – kötü» veya «doğru – yanlış» olarak değerlendirilebilmesi için davranışın arkasında yatan niyete bakılmalıdır.• Piaget ahlak gelişimini iki evre halinde incelemiştir. a. Ahlaki Gerçeklik/Dış kurallara bağlılık – Heteronom Ahlak b. Ahlaki Özerklik / Ahlaki Görecelik – Otonom Dönem
• 4. a. Ahlaki Gerçeklik/Dış kurallara bağlılık–Heteronom Ahlak (6 – 10 Yaş)* Heterenom; başkalarının yasalarına boyun eğme söz konusudur.* Çocuk ahlaki olarak dışa bağımlıdır.* Kuralların değişmezliğine inanılır.* Otoriteye kayıtsız uyma söz konusudur.* Herkes kurallara uymalıdır.* Davranışın temelinde ödüle ulaşmak ve cezadan kaçmak vardır.*Objektif sorumluluk gelişir; eylem görünürdeki sonuçları iledeğerlendirilir.*Davranışın gerisindeki niyet ve neden dikkate alınmaz. Sonuca bakılır.* Kuralı koyan ortamda yokken kural çiğnenebilir.
• 5. b. Ahlaki Özerklik / Ahlaki Görecelik – Otonom Dönem(10 Yaş ve Üstü)* Otonom; çocuğun kendi kurallarına, yasalarına uyması anlamınagelir.* Ahlaki değerler görelilik kazanır.*Kurallara insanlar tarafından oluşturulur ve gerektiğindedeğiştirilebilir.*Subjektif sorumluluk gelişir. Eylemler nedenlere ve niyetlere göredeğerlendirilir.* Birey için adalet, eşitlik, insan hakları ve özgürlüğü önemlidir.* Kaynaklar eşit ve adil dağıtılmalıdır.
• 6. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamaları• Gelişim evreleri adım adım birbirini izler.• Gelişim, herhangi bir evrede sona erebilmektedir.• Yaş, her zaman gelişimin göstergesi değildir. Gençler yetişkinlerden daha üst evrelere ulaşabilmektedir.• Bilişsel gelişim ahlaki gelişim için gerekli, ancak yeterli değildir.• Ahlaki gelişim, bilişsel gelişime paralele olarak gerçekleşir.• Ahlaki gelişimi 6 aşama ve 3 düzey halinde incelemiştir.• Bireyin ahlaki yargısı, ara sıra üst yada alt evreye yoğunlaşabilir, ancak baskın olarak bir evrede yoğunlaşır.• Birey, baskın olan evreden bir üst düzeyi yönetebilir, ancak bir alt dönemi yönetemez.
• 7. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıa) Gelenek Öncesi Düzey (4 – 9 Yaş)• Dışa bağlı dönemdir. Birey, gereksinimlerini gidermek ister.• Olaylar sonuçlarına göre değerlendirilir.• Birey cezadan kaçınır. Ödüle götüren davranış iyi, cezaya götüren kötüdür.• Bencil güdülerine doyum arar.• Kuvvetli olan kazanır düşüncesi hakimdir.• Ben merkezci düşünce bu dönemin temel düşünce özelliğidir.• Otoriteye saygı söz konusudur.• İnsanlar nesne olarak görülür.• İki Dönemi Kapsar; 1. İtaat ve Ceza Eğilimi / Cezadan Kaçınma – Boyun Eğme 2. Saf Çıkarcı Eğilim (Araçsal Amaç – Pazar Ahlakı - Bireyselcilik)
• 8. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıa) Gelenek Öncesi Düzey (4 – 9 Yaş)1. Dönem: İtaat ve Ceza Eğilimi / Cezadan Kaçınma – Boyun Eğme• Birey otoritenin gücünden ve cezadan kaçmak için davranır. Bu nedenle kurallara uyulur.• Davranışın cezalandırılma durumuna göre o davranışın doğru yada yanlış olduğuna kara verilir.• Kurallar ne gerektiriyorsa ve otorite ne diyorsa ona göre davranılır.• Birey, otoritenin olmadığı durumlarda yasak davranışı yapar.• Davranışın sonucuna göre yargıda bulunulur. Verilen fiziksel zararın miktarı suçun büyüklüğünü belirler. 5 tabak kırmak 2 tabak kırmaktan daha büyük bir suçtur ve daha çok ceza gerektirir.• Kuvvetli olan kazanır düşüncesi hakimdir.• Ben merkezci düşünce hakimdir.• Kraldan çok kralcı olunur. Birey kendi perspektifi ile otoritenin perspektifini birbirine karıştırır.
• 9. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıa) Gelenek Öncesi Düzey (4 – 9 Yaş)2. Dönem: Saf Çıkarcı Eğilim (Araçsal Amaç–Pazar Ahlakı - Bireyselcilik)• Birey kendi çıkarları için en uygun olan kurallara uyar. Kurallar bireyin ihtiyacını karşılıyorsa uyulur.• Temel güdü gereksinimlerin karşılanmasıdır.• Bireycilik ve karşılıklı çıkara dayalı düşünce görülür.• Doğru olan, insan ihtiyaçlarını karşılayan karşılıklı alışveriş tir. Karşılıklı olarak bireysel ihtiyaçların karşılanması söz konusudur.• Karşılıklı ilişkilerde birey sürekli kendini düşünür ve karşılıklı çıkar söz konudur.• İhtiyacı karşılayan veya ödül getiren davranışlar doğrudur.• ÖR: * Kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez. * Ne ekersen onu biçersin. * Bana dokunmayan yılan bin yıl yaşasın. * Ne kadar verirsem o kadar alırım. * Sen bana yardım et, ben de sana.
• 10. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıb) Geleneksel Düzey (10 – 15 Yaş)• Toplumsal beklentiler ve geleneksel kurallar belirleyicidir.• Geleneksel toplum değerleri benimsenir.• Sosyal düzenin korunması ve desteklenmesi, kurum ve gruplarla özdeşleşmek önemlidir.• Ahlaki değerler, kişiler arası ilişkilerdeki beklentiler çerçevesinde gerçekleşir.• Seçilen referans grubun doğruları çocuk için önemlidir.• Başka kişilerin, grupların gereksinimleri ve görüşleri dikkate alınır.• Otoritenin kuralları ve yargıları içselleştirilir; sorgulanmaz.• Empatik düşünce gelişir.• İki dönemi kapsar; 3. İyi Çocuk Eğilimi / Bağlılık ve Kişiler arası uyum 4. Yasa ve Düzen Eğilimi / Toplumsal Sistem ve Vicdan
• 11. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıb) Geleneksel Düzey (10 – 15 Yaş)3. Dönem: İyi Çocuk Eğilimi / Bağlılık ve Kişiler arası uyum• Karşılıklı kişiler arası beklentiler davranışa yön verir.• Temel güdü «Grup tarafından kabul edilmektir.»• Birey kendini diğer insanların yerine koyarak, onların beklentilerine uygun davranır. Başkalarına yardım etmek önemlidir.• İyi niyetli davranmak önemlidir.• Kurallara uyma ve iyi bir insan olma ALTIN KURAL dır.• İyi olmak (iyi anne, baba, çocuk ve vatandaş), dürüstlük, güvenirlik, kurallara uymak önemlidir.• Çevresel onay ve taktir önemlidir.• İyi vatandaş askere gitmelidir, vergi vermelidir. İyi çocuklar ders çalışır.• Güven, saygı, sadakat, minnettarlık gibi değerler önemlidir.
• 12. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıb) Geleneksel Düzey (10 – 15 Yaş)4. Dönem: Yasa ve Düzen Eğilimi / Toplumsal Sistem ve Vicdan• Sosyal sistemi sürdürme ve vicdan evresidir.• Doğru; bireysel ihtiyaçların korunması, var olan toplumsal düzeni korumak, toplumun ve grubun refahı doğrultusunda davranmaktır.• Kurallar varsa herkes uymak zorundadır.• Kanuna ve düzene uyma güdüsü baskındır.• Kanunlar, sosyal düzenin sürekliliğini ve kişisel çıkarları koruduğu sürece değiştirilmesi gerekmez.• Şeriatın kestiği parmak acımaz düşüncesi hakimdir.• Komşu kaçak elektrik kullanana kişi ihbar etmelidir.• Vicdani değerler davranışa yön verir.
• 13. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıc) Gelenek Ötesi (Sonrası) Düzey (15 ve Sonrası Yaşlar)• İnsan haklarının gözetildiği ve evrensel değerlerin benimsendiği dönemdir.• Kişi toplumu aşmış ve üst düzey kişiliğe sahip olmuştur.• Bu düzeye toplumun az bir kesimi ulaşır.• Kişisel seçimler bireyin belirlediği ilkelere, bireysel yargılara göre yapılır.• Göreceli düşünme görülür.• İki dönemi kapsar; 4. Sosyal Anlaşmalara ve Yasalara Uyma Eğilimi 5. Evrensel Ahlak İlkesi
• 14. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıc) Gelenek Ötesi (Sonrası) Düzey (15 ve Sonrası Yaşlar)4. Dönem: Sosyal Anlaşmalara ve Yasalara Uyma Eğilimi• Bireysel farklılıklar gözetilir ve doğal karşılanır.• Her bireyin kendi tercihini yapma hakkına sahiptir.• Doğru; insanların farklı düşünce ve değerler taşıyabileceklerini bilmek ve bu değerler korumaktır.• Yasalar toplum yararına olacak şekilde çoğunluk tarafından korunmalıdır.• Kurallar toplum yararına demokratik olarak değiştirilmelidir.• Birey bir arada yaşamanın gerektirdiği kurallara uymayı kabul eder ve buna göre davranır.• Sosyal uzlaşı söz konusudur.• Toplumda herkes kendi sorumluluğunu yerine getirmelidir.
• 15. 3. Kohlberg ve Ahlaki Gelişim Aşamalarıc) Gelenek Ötesi (Sonrası) Düzey (15 ve Sonrası Yaşlar)5. Dönem: Evrensel Ahlak İlkesi• Birey, tüm insanlar eşittir düşüncesine sahiptir.• İnsanlar cinsiyet, ırkı, dini, dini ve rengi ne olursa olsun eşittir.• İnsan hakları ve evrensel değerler temel ölçüdür.• Kurallar insanca yaşamak için konur.• Doğru ve yanlış gibi kavramlar hak, adalet, özgürlük kavramlarına göre belirlenir.• Her koşul ve durumda insan hakları ön planda tutulmalıdır.
• 16. 4. Gillagan ‘a Göre Ahlak Gelişimi• Ahlak gelişiminde ahlak sevgisi üzerinde durmuştur. Anne bana ve okullar davranışları ile model olarak ahlak sevgisi kazandırmalıdır.• Kohlberg ‘in ahlaki gelişimi evrelerine karşı çıkarak, ahlak gelişiminin kesin ve evrensel olmadığını belirtmiştir.• Kohleberg ‘i, kuramını erkekler üzerinde geliştirdiği için eleştirmiş ve kadınların ahlaki gelişimi evreleri üzerinde durmuştur.• Gilligan ‘a göre ahlak gelişimi cinsiyetlere göre farklılık gösterir. Erkeklerin ahlaki özellikleri hak, hukuk, siyasal kurallar etrafında şekillenirken; kadınların ahlaki özellikleri duygusallık, şefkat, koruma gibi özelliklerde yoğunlaşır. Ahlak gelişimini 3 evrede incelemiştir. 1) Bencillik(Gelenek Öncesi): Birey (Kadın) bencildir. Kendiçıkarlarına uymayan durumları reddeder. 2) Sosyal Oluşum(İyilik için kendini feda etme): Diğer kişilerinbeklenti ve ihtiyaçları önem taşır. Kişi bencillikten uzaklaşarak, diğerlerininbeklentilerini karşılama eğilimi gösterir. 3) İlkeli Ahlaksallık(Gelenek sonrası evre): Bireysel kararlar alınır vesorumluluklar üstlenir. Birey olaylara gerçekçi bakar, yaşam sorumluluğu alır.Herkes eşit haklara sahiptir.
• 17. 4. Gillagan ‘a Göre Ahlak Gelişimi• Gilligan bu gelişim evrelerinin oluşmasını aşağıdaki açıklamalarla desteklemiştir. - Bireyin yaşamını sürdürmesine yönelik uyum evresi - Fedakarlık evresi - Pasif direniş ahlakı evresi*Kohlberg ve Gilligan ‘ın Görüşlerinin Karşılaştırılması• Gilligan ‘ın hazırladığı ikilemler yaşanmış veya yaşanmakta olan ikilemlerdir.• Kohleberg ‘e göre erkek soyut hak, hukuk ve adalet bakış açısına göre ahlaki perspektif belirlerken; Gilligan ‘a göre ise kadınlar koruyucu ve sorumluluk perspektifinden hareket ederler.• Kohlberg ‘e göre ahlaki değerlendirmelerde akıl yürütme ön planda, duygular ise ikinci plandadır. Gilligan ‘a göre ise duygu ve düşüncenin iç içe geçtiği bir süreçtir.• Kohleberg ‘e göre doğru eylem evrensel ahlak ilkeleri ile belirlenir. Gilligan ise buna karşı çıkar.• Kohlberg ‘e göre kadınlar 3. aşamadan sonra erkeklerden daha düşük bir yapı sergilerler. Gilligan ise bu durumu 3. aşamadan sonra toplumun cinsiyet farklarına yönelik beklentilerine bağlar.
• 18. 5. J. Dewey ‘e Göre Ahlak Gelişimi• Ahlak gelişimini direkt bireyin aldığı eğitim düzeyi ile ilişkilendirmiştir.• Birey aldığı eğitimin düzeyine bağlı olarak kendi değerler sistemini oluşturmaktadır.• 3 farklı ahlaki gelişim evresi üzerinde durmuştur.1. Evre – Gelenek Öncesi Düzey: Biyolojik ve sosyal dürtülerle(açlık, susuzluk, sevgi, statü vb.) güdülenen evre.2. Evre – Geleneksel Düzey: Bireyin içinde bulunduğu grubun değerlerinin benimsendiği dönemdir.3. Evre – Özerk Düzey: Bireyin kendi akıl yürütme ve karar verme gücüne bağlı olan evre.
• 19. 6. Ahlaki Gelişim Kuramlarının Öğretim İlkeleri• Küçük yaştaki çocukların zihinsel gelişimlerine uygun olarak, kurallar birlikte uygulanarak ve yaşanarak benimsetilmeye çalışılmalıdır.• Kuralların nedenleri anlayabilecekleri örneklerle açıklanmalıdır.• Anne-baba ve öğretmenler kurallara uyarak iyi birer model olmalıdırlar.• Örnek olay veya durumların sebep – sonuç ilişkileri tartışmaya açılmalıdır.• Çocuklara karar alma, demokratik sürece katılma ve sorumluluk alma gibi yaşantılar kazandırılmalıdır.• İşlem öncesi dönemde yer alan çocuklar ben merkezci düşünce yapısına sahip olduklarından yalancılıkla veya hırsızlıkla suçlanmamalıdırlar.
• 20. 7. Ergenlik Döneminde Ahlaki Gelişim• Çocukluk döneminde ahlaki gelişimi sağlıklı geçen ve iyi bir disiplin anlayış almış bireylerin ergenlik dönemi ahlak gelişimi olumlu geçer.• Ergenler kendi ahlak ölçülerini kendileri belirlemeye çalışırlar.• Ergenliğin ilk dönemlerinde başkalarının davranışlarına karşı hoşgörüsüzlük ergenliğin sonuna doğru azalır.• Ergenler cezalandırılmayı ve eleştirilmeyi iyi karşılamazlar.• Övülmek ahlaki gelişimlerinde önem taşımaktadır.