TANIMI VE ÖNEMİ
Ahlak gelişimi,bireyin toplumun değeryargılarını benimseyerek içinde bulunduğu
çevreye uyumunu ve kendi ilke ve değer yargılarını oluşturmasını amaçlayan bir süreç olarak
tanımlanır. Ahlak gelişimi, topluma nasıl davranılması gerektiğinin farkında olmaktır.
Bireyin doğuştan getirdiği gizli güçlerin etkisi iletoplumda var olan iyi-kötü ya da
doğru-yanlış kavramlarının inanç, huy, tutum, alışkanlık, adet, gelenek, görenek gibimanevi
değerleri oluşturan değerlerin tümüdür
AHLAK GELİŞİMİ İLE İLGİLİ KAVRAMLAR
Ahlak gelişiminidaha iyi anlayabilmek için konuyla ilgili kavramları inceleyeceğiz.
Kavramlar sırasıyla törel davranış, bencillik, öykünmecilik,vicdan, özgeciliktir.
PİAGET'E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ
Devinimdönemi (0-2 yaş grubu)
DuygusalBen-merkezcil dönem (2-7 yaş)
Başlangıçhalinde işbirliği dönemi(7-11 yaş)
Gerçek işbirliği dönemi(11 yaşın üzeri)
KOHLBERG'İN AHLAK GELİŞİM KURAMI
Kohlberg, ahlaki gelişim kuramında, ahlaki yargının insan yaşamındaki işlevi
çerçevesinde incelenmesi gerektiğini vurgular.Kolhberg’in ahlak gelişimi kuramı,
Piaget’nin kuramının yenidenincelenmesi, yeniden adlandırılmasıdır. Kohlberg de Piaget
gibi çocuk ve yetişkinlerin belirlidurumlarda davranışları nasıl yorumladıklarını
incelemiştir. Piaget ahlakigelişimi bir inşa süreci; Kohlberg ise evrensel ahlakiilkelerin
keşif süreci olarak görmektedir. Ayrıca Piaget, anlattığıöykülerdeeylem ve düşünce
arasında bir ayrım gözetmezken,Kohlberg deneğin zihnindeki çatışmalarıanlamayayönelik
hipotetik (varsayımsal) öyküler anlatmaktadır. Bu amaçla çocukların ve yetişkinlerin ahlaki
ikilemlerini kapsayan belli durumlarvererek onlara bu durumlarda nasıl tepkide
bulunacaklarını sorarak yürütmüştür.
GELENEK ÖNCESİ DÖNEM
Bu düzey, Piaget’in “dışsal kurallara bağlılık” döneminin özelliklerini içinealır. Bu
düzeydeki çocuk, kültür içinde kabul edilen iyi vekötü ölçütlere göre davranır.
AŞAMA,CEZA VE İTAAT EĞİLİMİ
Bu dönemde kurallar, başkaları tarafından konur. Çocuklar, sadeceotoriteye uyar ve
cezalandırılmaktan kaçınır
AŞAMA SAF ÇIKARCI EĞİLİMİ
Bu aşamadaçocuklarınsadece kendi istekleri ve gereksinimlerinin karşılanması
önemlidir. Diğerbireylerle olan ilişkilerindeonların gereksinimlerinin de farkındadırlar;
fakat yine de kendi çıkarları ön plandadır
GELENEKSEL DÖNEM
Bu dönemdeki çocuklar, diğer insanların beklentilerine; özellikle deözdeşleştikleri
özel insanları vegenel toplumsal düzenin beklentilerine uymak isterler. İçinde bulundukları
grubun gereksinimlerini bazen kendigereksinimlerinden üstün tutarlar ve grubun isteklerine
uygun davranmaya özen gösterirler. Sosyal düzenidestekleme ve sadakat önemlidir
KİŞİLER ARASI UYUM
Kendi akran grubuyla iş birliği içindedir. Ait olduğu grubun kurallarına uygun
davranırlar.İyi çocuk olarak başkaları tarafından onaylanmak isterler. Başkalarına iyi
davranma, yardımetmek onları mutlueder. Benmerkezciliğinazalmasıve somut işlemler
dönemine girilmesiyle çocuk, olayları başkaları açısından görebilme özelliğini kazanır.
Çevresinde bulunanların hissettiklerini de dikkate alır
KANUN VE DÜZEN EĞİLİMİ
Bu dönemde doğrudavranış, sosyal düzene ve otoriteyeuygun olarak kişiningörevini
yerine getirmesidir. Artık akran gruplarının kurallarının yerini, toplumsal kurallar ve
kanunlar almıştır. Kanunlara hiç sorgulanmaksızın uyulmalıdır. Uymayanlar ise kesinlikle
hoş görülmezler.Yetişkinlerin çoğunun bu dönemde olduğu varsayılır.
GELENEK SONRASI DÖNEM
Birey, izlemek istediği ahlak ilkelerini başkalarında ve otoriteden bağımsız olarak
seçer. Ahlak gelişiminin son iki aşaması bu düzeyin kapsamındadır.
SOSYAL SÖZLEŞME EĞİLİMİ
Genellikle temel hak ve özgürlükler göz önüne alınarak konmuş olan yasa ve
kanunlara uymak çok önemlidir. Toplumsal kuralların ve değerlerinin göreceli olduğunu
düşünerekbunlarıeleştirici bir şekilde incelerler. Kanunların demokratik olarak
değiştirilebileceği ilkesine sahiptirler. Budönemde insan hakları,özgürlük gibi kavramlar
bireyin değerler sisteminde önemli yer tutar
EVRENSEL AHLAK İLKELER EĞİLİMİ
Ahlaki gelişimaçısından ulaşılabilecek son noktadır. Birey, ahlak ilkelerinikendisi
seçip oluştururve bunlara uygun davranır.Burada bireyin benimsediğiahlak ilkeleri; insan
hakları,bütün insanların eşitliği, adalet gibi soyut ve evrenseldüzeyde ahlak ilkeleridir. Bu
ilkeler, genellikle demokratik toplumlarda uygulanankanun ve yasalarla uyumludur.
AHLAK GELİŞİMİNİN DİĞER GELİŞİM ALANLARIYLA İLİŞKİSİ
Ahlak gelişimi ile ilgilenenpsikologlar, ahlak gelişiminde ya duygusal-güdüsel
etkenlere ya da bilişsel etkenlere önemvermektedirler.
Freud’un psikoanalitik kuramında incelediği yasaklarıiçerensüper egonun bir bölümü
bilinci; diğer bölümü isebilinçaltını içine alır. Bir kısım yasaklar, bilinç henüz tam
gelişmeden küçük yaşlarda öğrenilmiştir. Süper ego,“vicdan” ve ego idealini kapsar. Bu
analize göre toplumun kuralları, süper ego yoluylakişiliğin bir bölümü hâline gelir. Böylece,
birey dışarıda onu gözleyenlerolmadığı zamanlarda ise kendi kendisini denetleyicisi olarak o
toplumun ahlak kurallarına uyar. Güçlü vegerçekçi bir ego, içten gelen ve doyum isteyen
daha çok cinsel ve saldırgan güdülerle, süperegonun bazen aşırıya kaçan yasaklamaları
arasında sağlıklıbirdenge kurabilir. Böylece hem ahlak gelişimi hem de psikolojisi yeterli
olur. Sonuç olarak ahlak gelişiminin kişilik gelişimi ile sıkıilişki içinde olduğu söylenebilir.
Freud kişiliğin gelişim sürecinde onaparalel olarak ahlak gelişimi belirli psikoseksüel
dönemlerden geçerek gerçekleştiğini söylemiştir. Vicdan gelişiminde önemli olanunsur,
çocuğun yaptığıkötülükkarşısında ceza çekmesi değil; kötülük yaptığıkişinin yerine
kendisini koyup, onun ne hissettiğini anlaması, onun için üzülüpyaptığından pişmanlık
duymasıdır. Bu durum, ahlakgelişiminin bilişsel ögeleri de kapsadığınıgöstermektedir.
Bireyin doğruyu ve yanlışıayırt edip yaşama geçirebilmesizihinsel becerileri edinmesiyle
olasıdır. Böylece ahlak gelişiminde bilişsel yaklaşımlar da önemli yertutar.
Piaget’de zihin gelişiminden söz ederkenahlak gelişiminin bilişsel gelişime paralel bir
süreç olduğunubelirtmiştir
AHLAK GELİŞİMİNE UYGUN ETKİNLİKLER
çocukluk döneminde çocukların bilişsel yapıları, kurallarıve ahlakkurallarını
anlamaya yeterli değildir. Bu nedenleonlarla kuralları soyut semboller hâlinde sözcüklerle
tartışmak yerine kurallarıevde veokulda birlikte uygulayarak, yaşayarak benimsetmek
gerekir. Kuralların nedenleri onların anlayabileceği şekilde eylemlerle vesomut yollarla
açıklanmalıdır. Ana- baba ve öğretmenler, her şeyden öncesöylediklerini kendileri
uygulayarak iyi birer model olmalıdır.
Örneğin yemekten önce el yıkama kuralıyetişkinlerle birlikteplanlanıp
uygulanmalıdır. Yemekten önce el yıkamak gerektiği, el yıkanmadığızamanhasta
olunabileceği çocuğa resimlerle,videokasetler izletilerek, drama etkinlikleri yoluyla
öğretilebilir. Böylece çocuğun, kuralınedenleriylekazanmaları sağlanır.
İyi alışkanlıklar olumlu ahlakkuralları geliştirilirken; çocukların yaş, gelişim ve hazır
bulunuşluluk düzeylerineuygun bazı gazete, dergi, televizyon haberleri gerçek ya da sanal
durumlar ele alınarak tartışmalar yapılabilir.
Evde ve okulda sorumluluk paylaşımı, örneğin yemek saatindemasaların hazırlanması
ve toplanmasıgibi.
Çocuklar doğaya düşkündür. Hayvanlardünyasını ve ağaçların dili kullanılarak
merhamet, dayanışma gibi erdemlidavranışlar öğretilebilir. Kuşlara yem vermek, bitkileri
sulamak gibi.
AHLAK GELİŞİMİNE UYGUN ARAÇ-GEREÇLER
Müzik kutusu
Çocuk şiirleri
Çeşitli resimler
Boştahta vemukavva kutular
Plastik oyuncak,tabak, çay takımları
Büyük kamyon, uçak vetrenler
Küçük bebekler
Oyuncak ve gerçektelefonlar
Müzik aletleri, zil,tel defter
Parmak boyası
Öykü kitaplarıvemasallar
El kuklaları
Küçük ev aletleri
Küçük bakım istemeyen bitkiler
Bilgi kartları
Büyük arabalar
Ahlak gelişimi,bireyin toplumun değeryargılarını benimseyerek içinde bulunduğu
çevreye uyumunu ve kendi ilke ve değer yargılarını oluşturmasını amaçlayan bir süreç olarak
tanımlanır. Ahlak gelişimi, topluma nasıl davranılması gerektiğinin farkında olmaktır.
Bireyin doğuştan getirdiği gizli güçlerin etkisi iletoplumda var olan iyi-kötü ya da
doğru-yanlış kavramlarının inanç, huy, tutum, alışkanlık, adet, gelenek, görenek gibimanevi
değerleri oluşturan değerlerin tümüdür
AHLAK GELİŞİMİ İLE İLGİLİ KAVRAMLAR
Ahlak gelişiminidaha iyi anlayabilmek için konuyla ilgili kavramları inceleyeceğiz.
Kavramlar sırasıyla törel davranış, bencillik, öykünmecilik,vicdan, özgeciliktir.
PİAGET'E GÖRE AHLAK GELİŞİMİ
Devinimdönemi (0-2 yaş grubu)
DuygusalBen-merkezcil dönem (2-7 yaş)
Başlangıçhalinde işbirliği dönemi(7-11 yaş)
Gerçek işbirliği dönemi(11 yaşın üzeri)
KOHLBERG'İN AHLAK GELİŞİM KURAMI
Kohlberg, ahlaki gelişim kuramında, ahlaki yargının insan yaşamındaki işlevi
çerçevesinde incelenmesi gerektiğini vurgular.Kolhberg’in ahlak gelişimi kuramı,
Piaget’nin kuramının yenidenincelenmesi, yeniden adlandırılmasıdır. Kohlberg de Piaget
gibi çocuk ve yetişkinlerin belirlidurumlarda davranışları nasıl yorumladıklarını
incelemiştir. Piaget ahlakigelişimi bir inşa süreci; Kohlberg ise evrensel ahlakiilkelerin
keşif süreci olarak görmektedir. Ayrıca Piaget, anlattığıöykülerdeeylem ve düşünce
arasında bir ayrım gözetmezken,Kohlberg deneğin zihnindeki çatışmalarıanlamayayönelik
hipotetik (varsayımsal) öyküler anlatmaktadır. Bu amaçla çocukların ve yetişkinlerin ahlaki
ikilemlerini kapsayan belli durumlarvererek onlara bu durumlarda nasıl tepkide
bulunacaklarını sorarak yürütmüştür.
GELENEK ÖNCESİ DÖNEM
Bu düzey, Piaget’in “dışsal kurallara bağlılık” döneminin özelliklerini içinealır. Bu
düzeydeki çocuk, kültür içinde kabul edilen iyi vekötü ölçütlere göre davranır.
AŞAMA,CEZA VE İTAAT EĞİLİMİ
Bu dönemde kurallar, başkaları tarafından konur. Çocuklar, sadeceotoriteye uyar ve
cezalandırılmaktan kaçınır
AŞAMA SAF ÇIKARCI EĞİLİMİ
Bu aşamadaçocuklarınsadece kendi istekleri ve gereksinimlerinin karşılanması
önemlidir. Diğerbireylerle olan ilişkilerindeonların gereksinimlerinin de farkındadırlar;
fakat yine de kendi çıkarları ön plandadır
GELENEKSEL DÖNEM
Bu dönemdeki çocuklar, diğer insanların beklentilerine; özellikle deözdeşleştikleri
özel insanları vegenel toplumsal düzenin beklentilerine uymak isterler. İçinde bulundukları
grubun gereksinimlerini bazen kendigereksinimlerinden üstün tutarlar ve grubun isteklerine
uygun davranmaya özen gösterirler. Sosyal düzenidestekleme ve sadakat önemlidir
KİŞİLER ARASI UYUM
Kendi akran grubuyla iş birliği içindedir. Ait olduğu grubun kurallarına uygun
davranırlar.İyi çocuk olarak başkaları tarafından onaylanmak isterler. Başkalarına iyi
davranma, yardımetmek onları mutlueder. Benmerkezciliğinazalmasıve somut işlemler
dönemine girilmesiyle çocuk, olayları başkaları açısından görebilme özelliğini kazanır.
Çevresinde bulunanların hissettiklerini de dikkate alır
KANUN VE DÜZEN EĞİLİMİ
Bu dönemde doğrudavranış, sosyal düzene ve otoriteyeuygun olarak kişiningörevini
yerine getirmesidir. Artık akran gruplarının kurallarının yerini, toplumsal kurallar ve
kanunlar almıştır. Kanunlara hiç sorgulanmaksızın uyulmalıdır. Uymayanlar ise kesinlikle
hoş görülmezler.Yetişkinlerin çoğunun bu dönemde olduğu varsayılır.
GELENEK SONRASI DÖNEM
Birey, izlemek istediği ahlak ilkelerini başkalarında ve otoriteden bağımsız olarak
seçer. Ahlak gelişiminin son iki aşaması bu düzeyin kapsamındadır.
SOSYAL SÖZLEŞME EĞİLİMİ
Genellikle temel hak ve özgürlükler göz önüne alınarak konmuş olan yasa ve
kanunlara uymak çok önemlidir. Toplumsal kuralların ve değerlerinin göreceli olduğunu
düşünerekbunlarıeleştirici bir şekilde incelerler. Kanunların demokratik olarak
değiştirilebileceği ilkesine sahiptirler. Budönemde insan hakları,özgürlük gibi kavramlar
bireyin değerler sisteminde önemli yer tutar
EVRENSEL AHLAK İLKELER EĞİLİMİ
Ahlaki gelişimaçısından ulaşılabilecek son noktadır. Birey, ahlak ilkelerinikendisi
seçip oluştururve bunlara uygun davranır.Burada bireyin benimsediğiahlak ilkeleri; insan
hakları,bütün insanların eşitliği, adalet gibi soyut ve evrenseldüzeyde ahlak ilkeleridir. Bu
ilkeler, genellikle demokratik toplumlarda uygulanankanun ve yasalarla uyumludur.
AHLAK GELİŞİMİNİN DİĞER GELİŞİM ALANLARIYLA İLİŞKİSİ
Ahlak gelişimi ile ilgilenenpsikologlar, ahlak gelişiminde ya duygusal-güdüsel
etkenlere ya da bilişsel etkenlere önemvermektedirler.
Freud’un psikoanalitik kuramında incelediği yasaklarıiçerensüper egonun bir bölümü
bilinci; diğer bölümü isebilinçaltını içine alır. Bir kısım yasaklar, bilinç henüz tam
gelişmeden küçük yaşlarda öğrenilmiştir. Süper ego,“vicdan” ve ego idealini kapsar. Bu
analize göre toplumun kuralları, süper ego yoluylakişiliğin bir bölümü hâline gelir. Böylece,
birey dışarıda onu gözleyenlerolmadığı zamanlarda ise kendi kendisini denetleyicisi olarak o
toplumun ahlak kurallarına uyar. Güçlü vegerçekçi bir ego, içten gelen ve doyum isteyen
daha çok cinsel ve saldırgan güdülerle, süperegonun bazen aşırıya kaçan yasaklamaları
arasında sağlıklıbirdenge kurabilir. Böylece hem ahlak gelişimi hem de psikolojisi yeterli
olur. Sonuç olarak ahlak gelişiminin kişilik gelişimi ile sıkıilişki içinde olduğu söylenebilir.
Freud kişiliğin gelişim sürecinde onaparalel olarak ahlak gelişimi belirli psikoseksüel
dönemlerden geçerek gerçekleştiğini söylemiştir. Vicdan gelişiminde önemli olanunsur,
çocuğun yaptığıkötülükkarşısında ceza çekmesi değil; kötülük yaptığıkişinin yerine
kendisini koyup, onun ne hissettiğini anlaması, onun için üzülüpyaptığından pişmanlık
duymasıdır. Bu durum, ahlakgelişiminin bilişsel ögeleri de kapsadığınıgöstermektedir.
Bireyin doğruyu ve yanlışıayırt edip yaşama geçirebilmesizihinsel becerileri edinmesiyle
olasıdır. Böylece ahlak gelişiminde bilişsel yaklaşımlar da önemli yertutar.
Piaget’de zihin gelişiminden söz ederkenahlak gelişiminin bilişsel gelişime paralel bir
süreç olduğunubelirtmiştir
AHLAK GELİŞİMİNE UYGUN ETKİNLİKLER
çocukluk döneminde çocukların bilişsel yapıları, kurallarıve ahlakkurallarını
anlamaya yeterli değildir. Bu nedenleonlarla kuralları soyut semboller hâlinde sözcüklerle
tartışmak yerine kurallarıevde veokulda birlikte uygulayarak, yaşayarak benimsetmek
gerekir. Kuralların nedenleri onların anlayabileceği şekilde eylemlerle vesomut yollarla
açıklanmalıdır. Ana- baba ve öğretmenler, her şeyden öncesöylediklerini kendileri
uygulayarak iyi birer model olmalıdır.
Örneğin yemekten önce el yıkama kuralıyetişkinlerle birlikteplanlanıp
uygulanmalıdır. Yemekten önce el yıkamak gerektiği, el yıkanmadığızamanhasta
olunabileceği çocuğa resimlerle,videokasetler izletilerek, drama etkinlikleri yoluyla
öğretilebilir. Böylece çocuğun, kuralınedenleriylekazanmaları sağlanır.
İyi alışkanlıklar olumlu ahlakkuralları geliştirilirken; çocukların yaş, gelişim ve hazır
bulunuşluluk düzeylerineuygun bazı gazete, dergi, televizyon haberleri gerçek ya da sanal
durumlar ele alınarak tartışmalar yapılabilir.
Evde ve okulda sorumluluk paylaşımı, örneğin yemek saatindemasaların hazırlanması
ve toplanmasıgibi.
Çocuklar doğaya düşkündür. Hayvanlardünyasını ve ağaçların dili kullanılarak
merhamet, dayanışma gibi erdemlidavranışlar öğretilebilir. Kuşlara yem vermek, bitkileri
sulamak gibi.
AHLAK GELİŞİMİNE UYGUN ARAÇ-GEREÇLER
Müzik kutusu
Çocuk şiirleri
Çeşitli resimler
Boştahta vemukavva kutular
Plastik oyuncak,tabak, çay takımları
Büyük kamyon, uçak vetrenler
Küçük bebekler
Oyuncak ve gerçektelefonlar
Müzik aletleri, zil,tel defter
Parmak boyası
Öykü kitaplarıvemasallar
El kuklaları
Küçük ev aletleri
Küçük bakım istemeyen bitkiler
Bilgi kartları
Büyük arabalar
